Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in kuruluşu: 1918'den 1923'e adım adım rehber
Mondros'tan Lozan'a, Samsun'dan 29 Ekim 1923'e uzanan beş yıl; kongreler, Misak-ı Milli, TBMM, cepheler ve Cumhuriyet'in ilanı tek rehberde, tarihleri ve sonuçlarıyla.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Mondros'tan Lozan'a, Samsun'dan 29 Ekim 1923'e uzanan beş yıl; kongreler, Misak-ı Milli, TBMM, cepheler ve Cumhuriyet'in ilanı tek rehberde, tarihleri ve sonuçlarıyla.
Kurtuluş Savaşı (Milli Mücadele), 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi'nin ardından başlayan işgallere karşı Anadolu'da örgütlenen direnişin adıdır. 19 Mayıs 1919'da Samsun'la başlayan süreç kongreler, TBMM'nin açılışı ve cephelerdeki zaferlerle sürdü; 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması ve 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla tamamlandı.
Bu rehber, okul derslerinde ve sınavlarda en çok sorulan başlıkları kronolojik bir hat üzerinde topluyor. Her bölümün sonunda konuyu ayrıntılı anlatan yazıya geçebilirsiniz; sadece tarihleri ezberlemek isteyenler için en altta toplu bir tablo da var.
Bu rehberde neler var?
- Mondros Ateşkesi ve işgallerin başlaması
- Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı ve Havza'dan Amasya'ya ilk adımlar
- Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleri
- Misak-ı Milli ve İstanbul'un resmen işgali
- TBMM'nin açılışı ve iç isyanlar
- Doğu, Güney ve Batı cepheleri
- Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz
- Mudanya'dan Lozan'a diplomasi
- Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanı
- Tarih tablosu ve sık sorulan sorular
Savaşın arka planı: Birinci Dünya Savaşı'nın sonu
Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri yanında girdi. Dört yıl boyunca Kafkasya, Irak, Filistin, Hicaz ve Çanakkale gibi birbirinden uzak cephelerde savaştı. 1915'teki Çanakkale deniz ve kara muharebeleri büyük bir savunma başarısıydı; Mustafa Kemal'in askerî ününü de bu cephe kurdu. Ancak 1918 sonbaharında Bulgaristan'ın savaştan çekilmesiyle İstanbul ile Almanya arasındaki kara bağlantısı koptu ve devlet ateşkes istemek zorunda kaldı.
Savaşın yıkıcı etkisi, imparatorluğun yüzyıla yayılan çözülme sürecinin son halkasıydı. Bu uzun sürecin iç ve dış nedenlerini merak edenler Osmanlı Devleti'nin çöküş nedenleri yazısına göz atabilir.
Mondros Ateşkesi ve işgallerin başlaması
30 Ekim 1918'de Limni adasındaki Mondros limanında, İngiliz Agamemnon zırhlısında imzalanan ateşkes, Osmanlı ordusunu fiilen silahsızlandırdı. Ordunun terhisi, Boğazların açılması, demiryolu ve haberleşme hatlarının denetime verilmesi gibi maddelerin yanında asıl tehlike 7. ve 24. maddelerdeydi: İtilaf Devletleri, "güvenliklerini tehdit eden bir durum" gördüklerinde herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti.
Bu maddelere dayanarak Musul, Antep, Maraş, Urfa, Adana, Antalya ve Konya çevresi işgal edildi; İtilaf donanması İstanbul önlerine demirledi. 15 Mayıs 1919'da Yunan kuvvetlerinin İzmir'e çıkması, Anadolu'daki direniş fikrini kitlesel bir harekete dönüştüren kırılma noktası oldu. Maddelerin tek tek ne anlama geldiğini ve işgallerin haritasını Mondros Ateşkes Antlaşması'nın maddeleri ve sonuçları yazısında bulabilirsiniz.
Cemiyetler: yararlı ve zararlı
İşgaller karşısında halk, Müdafaa-i Hukuk (hakları savunma) adıyla bölgesel cemiyetler kurdu. Bunların yanında azınlıkların ya da manda yanlılarının kurduğu, milli direnişe karşı çalışan cemiyetler de vardı. Ders kitaplarında bu ayrım "milli cemiyetler" ve "zararlı cemiyetler" olarak geçer; milli cemiyetlerin ortak zayıflığı, bölgesel kalmaları ve birbirinden habersiz çalışmalarıydı.
Samsun'dan Sivas'a: örgütlenme dönemi
Mustafa Kemal, 9. Ordu Kıtaatı Müfettişi olarak geniş askerî ve sivil yetkilerle 16 Mayıs 1919'da Bandırma vapuruyla İstanbul'dan ayrıldı ve 19 Mayıs'ta Samsun'a çıktı. Resmî görevi Karadeniz'deki asayişi sağlamaktı; fiilî amacı ise dağınık direnişi tek merkezde toplamaktı. Bu yolculuğun hazırlığını ve Havza'da geçen günleri 19 Mayıs 1919 Samsun'a çıkışın hikâyesi ayrıntılı anlatıyor.
Ardından gelen üç belge ve toplantı, Milli Mücadele'nin hem programını hem de örgütünü kurdu:
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesiyle ulusal egemenlik fikrini ilk kez açıkça ortaya koydu.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919): Toplanış biçimi bölgesel olsa da aldığı kararlar bütün yurdu ilgilendirdi; manda ve himaye reddedildi, Heyet-i Temsiliye kuruldu.
- Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919): Bütün cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi; Heyet-i Temsiliye artık bütün yurdu temsil ediyordu.
Kongrelerin kararlarını karşılaştırmalı bir tabloyla incelemek için Amasya Genelgesi ile Erzurum ve Sivas kongrelerinin kararları rehberine bakabilirsiniz.
Misak-ı Milli ve İstanbul'un işgali
Sivas Kongresi'nin baskısıyla İstanbul'daki hükümet değişti ve seçimler yapıldı. Son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplandı ve 28 Ocak 1920'de Misak-ı Milli'yi (Ulusal Ant) kabul etti. Bu metin, Mondros imzalandığında Türk ve Müslüman çoğunluğun yaşadığı toprakların bölünmez bir bütün olduğunu ilan ediyor, kapitülasyonları reddediyordu. Kısacası Milli Mücadele'nin sınırlarını ve hedefini çizen belgeydi. Altı maddenin sade bir açıklaması Misak-ı Milli nedir, hangi kararları içerir yazısında.
İtilaf Devletleri bu kararlara 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal ederek karşılık verdi. Mebusan Meclisi baskı altında çalışamaz hâle geldi, bazı milletvekilleri tutuklanıp Malta'ya sürüldü. Bu gelişme, Ankara'da yeni bir meclis açılmasının yolunu açtı.
TBMM'nin açılışı ve iç cephe
23 Nisan 1920'de Ankara'da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi, yasama ve yürütme yetkisini kendinde toplayan, olağanüstü yetkili bir meclisti. Ertesi gün Mustafa Kemal meclis başkanlığına seçildi. Bu "güçler birliği" sistemi, savaş koşullarında hızlı karar almayı sağladı. 20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ise egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu anayasal metne taşıdı; bu anayasanın sonraki metinlerle karşılaştırması Türkiye'nin anayasaları 1876-1982 yazısında yer alıyor.
Meclisin ilk aylarında Anadolu'nun çeşitli yerlerinde isyanlar çıktı; bunları bastırmak için Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu. Açılış gününün atmosferini ve meclisin ilk kararlarını 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışı ve önemi yazısında okuyabilirsiniz. Meclisin bugünkü işleyişini merak edenler için TBMM'nin bugün nasıl çalıştığını anlatan yazı da var.
Sevr: kâğıt üzerinde kalan antlaşma
10 Ağustos 1920'de İstanbul hükümetinin temsilcilerince imzalanan Sevr Antlaşması, Anadolu'yu paylaşan ağır bir metindi. Ancak Mebusan Meclisi kapalı olduğu için onaylanmadı ve hukuken yürürlüğe girmedi. Milli Mücadele'nin askerî başarıları Sevr'i fiilen de geçersiz kıldı.
Cepheler: Doğu, Güney ve Batı
Kurtuluş Savaşı tek bir cephede değil, üç ayrı yönde ve farklı düşmanlara karşı verildi. Aşağıdaki tablo cepheleri özetliyor:
| Cephe | Karşı taraf | Öne çıkan olaylar | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Doğu | Ermeni kuvvetleri | Kazım Karabekir komutasında Kars'ın alınması (30 Ekim 1920) | Gümrü Antlaşması (Aralık 1920); TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması |
| Güney | Fransız ve Ermeni birlikleri | Maraş, Urfa ve Antep'te halkın direnişi | Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa cepheden çekildi |
| Batı | Yunan ordusu | I. ve II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya, Büyük Taarruz | Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) |
Batı Cephesi'nde düzenli ordunun ilk sınavı Ocak 1921'deki Birinci İnönü Muharebesi oldu. Bu başarının hemen ardından, 12 Mart 1921'de İstiklal Marşı meclis tarafından kabul edildi. Mart-Nisan 1921'deki İkinci İnönü zaferine karşın Temmuz 1921'deki Kütahya-Eskişehir muharebelerinde ordu Sakarya'nın doğusuna çekilmek zorunda kaldı.
Sakarya'dan Büyük Taarruz'a
Başkomutanlık yetkisi 5 Ağustos 1921'de Mustafa Kemal'e verildi; Tekâlif-i Milliye emirleriyle halkın elindeki malzemenin bir kısmı orduya aktarıldı. 23 Ağustos–13 Eylül 1921 arasında 22 gün süren Sakarya Meydan Muharebesi, Yunan ordusunun Ankara'ya ilerleyişini durdurdu ve savaşın yönünü değiştirdi. "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır" sözü bu muharebede söylendi. Muharebenin evrelerini ve sonuçlarını Sakarya Meydan Muharebesi'nin önemi yazısında bulabilirsiniz.
Bir yıllık hazırlığın ardından 26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe'den yönetilen Büyük Taarruz başladı. 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde Yunan ordusunun ana gücü çevrildi; 9 Eylül 1922'de Türk süvarileri İzmir'e girdi. Taarruzun gizlilik planını ve günlük gelişmelerini 26 Ağustos 1922 Büyük Taarruz'u gün gün yazısında okuyabilirsiniz.
Mudanya'dan Lozan'a: masadaki zafer
11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkesi ile Doğu Trakya savaşmadan geri alındı ve İstanbul'un Ankara yönetimine devri kabul edildi. 1 Kasım 1922'de TBMM saltanatı kaldırdı; böylece İstanbul hükümetinin barış konferansına katılma ihtimali de ortadan kalktı.
20 Kasım 1922'de başlayan Lozan Konferansı, Musul ve kapitülasyonlar gibi konularda kesintiye uğradı; ikinci dönem görüşmelerin ardından 24 Temmuz 1923'te antlaşma imzalandı. Türk heyetine İsmet Paşa başkanlık etti. Kapitülasyonlar kaldırıldı, sınırlar büyük ölçüde belirlendi, Osmanlı borçları paylaştırıldı. Konu başlıkları ve çözülemeyen meseleler için Lozan Barış Antlaşması'nın maddeleri yazısına bakabilirsiniz.
Cumhuriyet'in ilanı
Lozan'ın ardından 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi. Ekim sonunda yaşanan hükümet krizinin ardından 29 Ekim 1923'te Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nda yapılan değişiklikle devletin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğu kabul edildi; aynı akşam Mustafa Kemal oy birliğiyle ilk cumhurbaşkanı seçildi, İsmet Paşa başbakanlığa getirildi. O haftanın gün gün kronolojisi 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet nasıl ilan edildi yazısında.
Cumhuriyet'in ilanı Milli Mücadele'nin siyasi sonucu, aynı zamanda yeni dönemin başlangıcıydı. Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) ve ardından gelen devrimler, bu yeni yönetim biçiminin kurumsallaşma sürecine aittir.
Önemli tarihler tablosu
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 30 Ekim 1918 | Mondros Ateşkes Antlaşması |
| 15 Mayıs 1919 | Yunan kuvvetlerinin İzmir'e çıkışı |
| 19 Mayıs 1919 | Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı |
| 22 Haziran 1919 | Amasya Genelgesi |
| 23 Temmuz–7 Ağustos 1919 | Erzurum Kongresi |
| 4–11 Eylül 1919 | Sivas Kongresi |
| 28 Ocak 1920 | Misak-ı Milli'nin kabulü |
| 16 Mart 1920 | İstanbul'un resmen işgali |
| 23 Nisan 1920 | TBMM'nin açılışı |
| 12 Mart 1921 | İstiklal Marşı'nın kabulü |
| 23 Ağustos–13 Eylül 1921 | Sakarya Meydan Muharebesi |
| 26–30 Ağustos 1922 | Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi |
| 11 Ekim 1922 | Mudanya Ateşkesi |
| 1 Kasım 1922 | Saltanatın kaldırılması |
| 24 Temmuz 1923 | Lozan Barış Antlaşması |
| 29 Ekim 1923 | Cumhuriyet'in ilanı |
Konuyu çalışırken işe yarayan bir yöntem
Milli Mücadele'yi ezberlemek yerine üç soru üzerinden okumak kalıcı öğrenme sağlar: "Hangi belge ne karar aldı?", "Hangi cephede kime karşı savaşıldı?" ve "Hangi antlaşma neyi sonuçlandırdı?" Örneğin Amasya Genelgesi bir amaç ve yöntem bildirisidir, Misak-ı Milli bir sınır ve hedef belgesidir, Lozan ise bu hedefin uluslararası alanda ne ölçüde kabul edildiğinin kaydıdır. Bu üç belgeyi yan yana koyduğunuzda sürecin mantığı kendiliğinden ortaya çıkar.
Bu rehber, sitemizde aynı gün yayımlanan iki kapsamlı başvuru kaynağından biri. Tarih dışındaki gündelik konularda, örneğin ehliyet, vergi ve muayene işlemlerinde yol gösteren araç sahipliği rehberine de göz atabilirsiniz.
Milli Mücadele'nin önde gelen isimleri
Kurtuluş Savaşı tek bir kişinin değil, farklı cephelerde ve görevlerde çalışan geniş bir kadronun eseridir. Sınavlarda ve genel kültür sorularında en sık karşılaşılan isimler ile üstlendikleri rollerin özeti şöyle:
| İsim | Öne çıkan rolü |
|---|---|
| Mustafa Kemal Paşa | Hareketin lideri, TBMM Başkanı, Başkomutan |
| İsmet Paşa (İnönü) | Batı Cephesi Komutanı, Mudanya ve Lozan'da Türk heyetinin başkanı |
| Fevzi Paşa (Çakmak) | Genelkurmay Başkanı, İcra Vekilleri Heyeti Başkanı |
| Kazım Karabekir Paşa | Doğu Cephesi Komutanı |
| Ali Fuat Paşa (Cebesoy) | Batı Anadolu Kuvâ-yi Milliye Komutanı, Moskova Büyükelçisi |
| Rauf Bey (Orbay) | Mondros'ta Osmanlı heyetinin başkanı, Amasya Genelgesi'nin imzacılarından |
| Refet Paşa (Bele) | Amasya Genelgesi'nin imzacılarından, Doğu Trakya'nın teslim alınmasında görevli |
Cephe gerisi: halkın ve kadınların katkısı
Savaşın kazanılmasında cephe gerisinin payı en az cephe kadar büyüktür. Kağnılarla cephane taşıyan köylü kadınlar, Tekâlif-i Milliye emirleriyle evlerindeki çorabı ve çamaşırı orduya gönderen aileler, Anadolu Ajansı'nın kurulmasıyla haberleri köylere ulaştıran gönüllüler bu emeğin parçasıdır. Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti gibi örgütler mitingler düzenledi, yardım topladı. Halide Edib'in Sultanahmet mitinginde yaptığı konuşma da bu dönemin simgelerinden biri olarak hatırlanır.
Ekonomik açıdan son derece yorgun bir toplum, dokuz yıl süren savaşlar dizisinin sonunda bu seferberliği gerçekleştirdi. Milli Mücadele'yi anlamak için yalnızca savaş meydanlarına değil, Anadolu kasabalarındaki bu sessiz çabaya da bakmak gerekir.
Dönemi anlamaya yardımcı kavramlar
- Manda ve himaye: Büyük bir devletin yönetimi ya da koruması altına girme fikri; Erzurum ve Sivas'ta reddedildi.
- Kuvâ-yi Milliye: İşgallere karşı kurulan gönüllü silahlı birlikler.
- Heyet-i Temsiliye: TBMM açılana kadar hareketi yöneten temsil kurulu.
- Kapitülasyonlar: Yabancılara tanınan ekonomik ve hukuki ayrıcalıklar; Lozan'da kaldırıldı.
Sık sorulan sorular
Kurtuluş Savaşı hangi tarihte başladı ve bitti?
Genel kabul, başlangıç olarak 19 Mayıs 1919'u, askerî bitiş olarak 9 Eylül 1922'de İzmir'in kurtuluşunu ya da 11 Ekim 1922'deki Mudanya Ateşkesi'ni, siyasi bitiş olarak da 24 Temmuz 1923'teki Lozan Antlaşması'nı esas alır. İşgallere karşı yerel direniş 1918 sonunda başlamıştı.
Kuvâ-yi Milliye ile düzenli ordu arasındaki fark nedir?
Kuvâ-yi Milliye, işgallere karşı yerel halkın gönüllülerden oluşturduğu silahlı direniş gruplarıdır. Hızlı hareket ettiler ama merkezi bir komutaya bağlı değillerdi. 1920 sonunda TBMM düzenli ordu kurdu; I. İnönü Muharebesi bu ordunun ilk büyük başarısı oldu.
Atatürk'e "Gazi" unvanı ne zaman verildi?
Sakarya Meydan Muharebesi'nin ardından, 19 Eylül 1921'de TBMM Mustafa Kemal'e mareşal rütbesi ve gazi unvanı verdi.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Yazar Türk, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






