29 Ekim 1923'te Cumhuriyet nasıl ilan edildi? O haftanın kronolojisi
Ankara'nın başkent olmasından kabine krizine, Çankaya'daki akşam yemeğinden meclis oylamasına: Cumhuriyet'in 29 Ekim 1923'te ilan edilişi gün gün ve nedenleriyle.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Ankara'nın başkent olmasından kabine krizine, Çankaya'daki akşam yemeğinden meclis oylamasına: Cumhuriyet'in 29 Ekim 1923'te ilan edilişi gün gün ve nedenleriyle.
Cumhuriyet, 29 Ekim 1923 akşamı TBMM'de Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nda yapılan değişiklikle ilan edildi. Değişiklikle "Türkiye Devleti'nin şekl-i hükûmeti Cumhuriyet'tir" hükmü anayasaya eklendi. Aynı oturumda Mustafa Kemal oy birliğiyle ilk cumhurbaşkanı seçildi, İsmet Paşa'ya hükümeti kurma görevi verildi.
Cumhuriyet'in ilanı, beş yıllık Milli Mücadele'nin siyasi sonucudur. Önceki aşamaların hepsi Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in kuruluşu rehberinde sırasıyla anlatılıyor.
Cumhuriyete giden yol
Cumhuriyet bir anda ortaya çıkmadı; her biri bir öncekini tamamlayan adımlarla hazırlandı:
- Amasya Genelgesi (1919): Egemenliğin millete ait olduğu fikri ilk kez dile getirildi.
- TBMM'nin açılışı (1920): Milli iradeye dayanan meclis kuruldu.
- Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1921): "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi anayasaya girdi.
- Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922): Padişahlık sona erdi, halifelik siyasi yetkiden ayrıldı.
- Lozan (24 Temmuz 1923): Yeni devletin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı.
- Ankara'nın başkent ilanı (13 Ekim 1923): Yeni devletin merkezi resmen belirlendi.
Bu adımlardan meclisin açılışı, Cumhuriyet'in en önemli kurumsal hazırlığıdır; ayrıntıları 23 Nisan 1920 ve Birinci Meclis yazısında bulabilirsiniz.
Kabine krizi ve 28 Ekim akşamı
Meclis hükümeti sisteminde bakanlar meclis tarafından tek tek seçiliyordu. Bu yöntem, Ekim 1923'te ciddi bir krize yol açtı. Hükümetin bazı üyelerinin istifasının ardından meclis yeni bakanları seçmekte zorlandı; adaylar görevi kabul etmedi ve devlet fiilen hükümetsiz kaldı.
Mustafa Kemal, krizin çözümünün rejimin adını koymaktan geçtiğini düşünüyordu. 28 Ekim akşamı Çankaya'daki köşkte arkadaşlarıyla yaptığı yemekte "Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz" dediği aktarılır. Aynı gece İsmet Paşa ile birlikte anayasa değişikliğinin taslağı hazırlandı.
29 Ekim 1923: meclisteki gün
| Saat dilimi | Gelişme |
|---|---|
| Öğle | Halk Fırkası grubunda kabine krizi tartışıldı; çözüm yetkisi Mustafa Kemal'e bırakıldı |
| Öğleden sonra | Anayasa değişikliği teklifi meclis gündemine getirildi |
| Akşam | Değişiklik kabul edildi, "Yaşasın Cumhuriyet" sesleriyle Cumhuriyet ilan edildi |
| Akşam | Mustafa Kemal oy birliğiyle cumhurbaşkanı seçildi; İsmet Paşa başbakanlığa getirildi |
| Gece | Ankara'da ve yurdun dört bir yanında 101 pare top atışıyla kutlamalar yapıldı |
Anayasada neler değişti?
- Devletin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğu yazıldı.
- Cumhurbaşkanının meclis üyeleri arasından ve bir seçim dönemi için seçileceği kabul edildi.
- Başbakanı cumhurbaşkanının atayacağı, bakanları ise başbakanın seçip meclis onayına sunacağı düzenlendi. Böylece meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçildi.
- Türkiye Devleti'nin dininin İslam, resmî dilinin Türkçe olduğu maddesi de bu değişiklikte yer aldı; din maddesi 1928'de anayasadan çıkarıldı.
Cumhuriyet'in ilanı neden önemlidir?
Cumhuriyet'in ilanı, Milli Mücadele boyunca fiilen var olan durumun hukuken adlandırılmasıdır. Egemenliğin kaynağı artık açıkça millet olarak tanımlandı; devlet başkanlığı seçimle gelinen bir makam hâline geldi. Kabine sistemine geçiş de hükümet krizlerini önleyerek istikrar sağladı.
İlanın ardından gelen dönemde 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı, ardından 20 Nisan 1924'te yeni bir anayasa kabul edildi. Bu anayasanın içeriğini ve sonraki anayasalarla farkını 1924'ten 1982'ye anayasalarımız yazısında okuyabilirsiniz. Lozan'ın bu sürece etkisi için Lozan Antlaşması'nın getirdikleri yazısına da bakılabilir.
Cumhuriyet kararı neden Ekim 1923'te alındı?
Mustafa Kemal, cumhuriyet fikrini uzun süredir taşıyordu; ancak savaş sürerken rejim tartışmasının iç cepheyi bölebileceğini düşünerek bu konuyu öne çıkarmadı. Lozan'ın imzalanmasıyla dış tehdit büyük ölçüde ortadan kalktı. 1923 seçimleriyle oluşan meclis, Mustafa Kemal'in kurduğu Halk Fırkası'nın ağırlıkta olduğu bir yapıya sahipti. Ankara'nın başkent ilan edilmesi de yeni devletin kimliğini netleştirdi. Bütün bu koşullar Ekim 1923'te bir araya geldi; kabine krizi ise kararın zamanlamasını belirleyen son etken oldu.
Tepkiler ve tartışmalar
Cumhuriyet'in ilanı toplumun büyük bölümünde coşkuyla karşılandı; ancak bazı çevrelerde kaygı da uyandırdı. İstanbul basınının bir kısmı, kararın aceleyle alındığını ve halifeliğin konumunun belirsiz kaldığını yazdı. Milli Mücadele'nin önde gelen bazı isimleri de karar sürecine dahil edilmediklerini dile getirdi. Bu tartışmalar, 1924'te kurulan ilk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın arka planını oluşturdu.
Cumhuriyet'i akılda tutmak için kısa kronoloji
- 13 Ekim 1923: Ankara başkent oldu.
- 27-28 Ekim 1923: Kabine krizi ve Çankaya'daki yemek.
- 29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi, ilk cumhurbaşkanı seçildi.
- 30 Ekim 1923: İsmet Paşa hükümeti kuruldu.
- 3 Mart 1924: Halifelik kaldırıldı.
Cumhuriyet'in ilk yılında yapılanlar
İlanı izleyen ilk yılda yeni rejimin kurumları hızla şekillendi. Halifeliğin kaldırılmasıyla aynı gün Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim birleştirildi. 1924 Anayasası kabul edildi. Bu adımlar, Cumhuriyet'in yalnızca bir yönetim biçimi değişikliği değil, kapsamlı bir yeniden yapılanma olduğunu gösterir.
Sık sorulan sorular
Türkiye'nin ilk başbakanı kimdir?
Cumhuriyet'in ilanının ardından ilk hükümeti İsmet Paşa (İnönü) kurdu. Bu nedenle Cumhuriyet döneminin ilk başbakanı olarak kabul edilir.
Cumhuriyet Bayramı ne zamandan beri kutlanıyor?
İlk resmî kutlamalar 1924'te yapıldı. 1925'te çıkarılan kanunla 29 Ekim milli bayram olarak kabul edildi.
Mustafa Kemal kaç oyla cumhurbaşkanı seçildi?
Oylamaya katılan milletvekillerinin tamamının oyunu alarak, yani oy birliğiyle seçildi.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Yazar Türk, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






