1876'dan 1982'ye Türkiye'nin anayasaları
Kanun-ı Esasi'den 1982 Anayasası'na uzanan süreçte Türkiye'de beş temel anayasa metni yürürlüğe girdi. Her birinin hangi koşullarda hazırlandığını ve getirdiği temel değişiklikleri kronolojik olarak özetledik.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Kanun-ı Esasi'den 1982 Anayasası'na uzanan süreçte Türkiye'de beş temel anayasa metni yürürlüğe girdi. Her birinin hangi koşullarda hazırlandığını ve getirdiği temel değişiklikleri kronolojik olarak özetledik.
Türkiye'nin anayasa tarihinde beş temel metin öne çıkar: Osmanlı döneminde 1876'da ilan edilen Kanun-ı Esasi, Kurtuluş Savaşı sırasında kabul edilen 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, Cumhuriyet'in ilk anayasası olan 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, 1961 Anayasası ve hâlen yürürlükte olan 1982 Anayasası. 1982 Anayasası, kabulünden bu yana pek çok kez değiştirilmiştir.
Kanun-ı Esasi (1876) neyi değiştirdi?
Kanun-ı Esasi, 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamid döneminde ilan edilen ilk Osmanlı anayasasıdır. Bu metinle padişahın yetkileri ilk kez yazılı bir belgeyle düzenlendi ve iki kanatlı bir meclis kuruldu: üyeleri seçimle gelen Meclis-i Mebusan ile padişahın atadığı Meclis-i Ayan. Ancak meclis 1878'de süresiz olarak tatil edildi ve anayasa uzun süre fiilen uygulanmadı. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla meclis yeniden açıldı; 1909'da yapılan kapsamlı değişikliklerle meclisin yetkileri genişletildi ve padişahın yetkileri daraltıldı.
1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu nasıl bir metindi?
Ankara'da toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi, Kurtuluş Savaşı sürerken 20 Ocak 1921'de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nu kabul etti. Kısa ve olağanüstü koşullara göre hazırlanmış bu metin, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilan etti. Yasama ve yürütme yetkisi Meclis'te toplandı; bu sisteme "meclis hükümeti" adı verilir. Metin Kanun-ı Esasi'yi açıkça yürürlükten kaldırmadığı için bir süre iki belge birlikte var oldu.
Cumhuriyet'in ilk anayasası hangisi?
Cumhuriyet'in ilanından sonra hazırlanan 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, 20 Nisan 1924'te kabul edildi. Bu anayasa ile tek meclisli bir yapı korundu, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu aracılığıyla kullanılmaya başlandı. Yıllar içinde yapılan değişikliklerle devletin dinine ilişkin hüküm 1928'de metinden çıkarıldı, 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı ve 1937'de laiklik dahil temel ilkeler anayasaya eklendi.
1961 Anayasası hangi yenilikleri getirdi?
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Kurucu Meclis tarafından hazırlanan 1961 Anayasası, 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi. Türkiye'de halkoylamasına sunulan ilk anayasa budur. Metin; Anayasa Mahkemesi'nin kurulması, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'ndan oluşan iki kanatlı bir yasama organı, geniş kapsamlı temel hak ve özgürlükler ile özerk kurumlar gibi yenilikler getirdi.
1982 Anayasası nasıl kabul edildi?
12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Danışma Meclisi'nin hazırladığı ve Milli Güvenlik Konseyi'nin son şeklini verdiği 1982 Anayasası, 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi. Metin tek meclisli yapıya geri döndü ve devlet örgütlenmesini yeniden düzenledi. Kabulünden sonra çok sayıda değişiklik yapıldı; bunların bir kısmı Meclis'te, bir kısmı halkoylamasıyla kabul edildi. 2017 halkoylamasıyla kabul edilen değişiklik paketi, hükümet sistemini Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi olarak yeniden düzenledi.
Anayasa nasıl değiştirilir?
1982 Anayasası'nın 175. maddesine göre değişiklik teklifi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazılı olarak verilir. Teklifin kabulü için gizli oylamada üye tamsayısının en az beşte üç çoğunluğu gerekir. Beşte üç ile üçte iki arasında oyla kabul edilen değişiklikler halkoylamasına sunulur; üçte iki ve üzeri oyla kabul edilen değişiklikler ise Cumhurbaşkanı tarafından halkoylamasına sunulabilir. Anayasanın ilk üç maddesi değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez.
Sıkça sorulan sorular
Türkiye'nin ilk anayasası hangisidir?
Osmanlı döneminde 1876'da ilan edilen Kanun-ı Esasi, ilk yazılı anayasa kabul edilir. Cumhuriyet döneminin ilk anayasası ise 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'dur.
Halkoylamasıyla kabul edilen anayasalar hangileri?
1961 ve 1982 anayasaları halkoylamasıyla kabul edilmiştir.
Anayasa Mahkemesi ilk ne zaman kuruldu?
Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasası ile kurulmuştur.
Anayasanın değiştirilemez maddeleri hangileri?
Devletin şekli, Cumhuriyetin nitelikleri ve devletin bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkentine ilişkin ilk üç madde değiştirilemez.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Yazar Türk, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






